MAL ALIM İHALELERİNDE
Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklifin Belirlenmesi Açısından
FİYAT DIŞI UNSUR UYGULAMASI-II*

Ali Özek
Sayıştay Uzman Denetçisi

(Bir önceki sayıdan devam...)

Yukarıda da ifade edildiği üzere idari şartnamede fiyat dışı unsurlar için öncelikle parasal değerlerin tespit edilmesine çalışılacaktır. Şayet parasal değerler olarak ifade edilmesi mümkün değil ise bunların nispi ağırlıkları belirlenecektir.

Öte yandan isteklilerce sunulan tekliflere ilişkin fiyat dışı unsurların komisyonca saptanan değerleri, teklif fiyatına ilave edilebileceği gibi, fiyattan düşülmek suretiyle de uygulama yapılabilecektir.
Daha önce de vurgulandığı gibi yukarıdaki iki hususun hangi şekilde uygulanacağı, idari şartnamede açık bir şekilde vurgulanmak zorundadır.

Aşağıda bu iki durum için ayrı ayrı inceleme ve örnek çalışma yapılacaktır. Aşağıdaki bütün örnekler için geçerli olmak üzere;

Varsayım 1: Teklif fiyatlarının incelenmesi ve ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi aşamasına, ihaleye teklif veren isteklilerden sadece ikisinin kalabildiği varsayılmıştır.

Varsayım 2: İdari şartnamede, komisyonca en avantajlı teklifin belirlenmesinde, fiyat dışı unsurların %40 oranında, teklif fiyatın ise %60 oranında dikkate alınacağı düzenlenmiştir.

1- Parasal değer olarak belirlenen fiyat dışı unsurlar:

Varsayım: Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesinde ihale konusu mal için idari şartnamede aşağıdaki 3 adet fiyat dışı unsur ve karşılarındaki parasal değerler belirlenmiştir (tanımlamıştır).

Tablodan da anlaşılacağı üzere, her bir parasal değer 0 (sıfır) ila belli bir üst limit aralığında belirlenmiştir. Söz konusu unsurların toplam değeri, işin niteliğine göre, olumlu bir değer olduğu gibi olumsuz bir değer olarak da belirlenebilecektir. Bu durum aşağıdaki iki örnekle açıklanmıştır:

ÖRNEK 1: İsteklilerin elde ettiği fiyat dışı unsurun parasal değerinin olumlu değerlendirileceği uygulama (fiyattan indirim yapma):

İsteklinin fiyat dışı unsurlarının ihale komisyonunca uygun bulunan parasal değeri olumlu bir değer olarak dikkate alınacak ise (örneğin, teklif edilen mal, maliyet etkinliği sağlıyor ise), isteklilerin fiyat dışı unsurlarının parasal değerleri toplamları, kendi fiyat tekliflerinden minha edilecektir. Dolayısıyla verilen teklif fiyatından daha düşük bir teklife ulaşılacaktır:

Yukarıdaki örnekte, “İşletme Ve Bakım Maliyeti” fiyat dışı unsuru açısından ihale komisyonunca; 1.istekli için 25.-YTL, 2.istekli için ise 50.-YTL değer belirlenmiştir. “Maliyet Etkinliği” fiyat dışı unsuru açısından; 1.istekli için 50.-YTL, 2.istekli için ise 25.-YTL değer belirlenmiştir. Görüleceği üzere bu unsur açısından 1.istekli limite eşit bir parasal değer avantajı elde etmiştir. “Verimlilik” fiyat dışı unsuru açısından ise her iki istekli tablodaki limit altı değerleri elde etmiştir.

Toplam değerler açısından tabloyu incelediğimizde tekliflerin fiyat dışı unsurlarının toplam değeri olarak; 1.isteklinin 100.-YTL, 2.isteklinin ise 175.-YTL olumlu brüt değer elde ettiğini görmekteyiz. Fiyat dışı unsurlar için idari şartnamede belirlenen ağırlık katsayısı 40% olduğu için, tespit edilen bu rakamlar; 1.isteklinin ki 40.-YTL, 2.isteklinin ki ise 70.-YTL olarak değerlendirilecektir.

Fiyat teklifleri ise sırasıyla 900 ve 920 YTL olmasına karşılık, şartnamedeki 60% ağırlık katsayısı nedeniyle bu fiyatlar sırasıyla 630 ve 644.-YTL olarak dikkate alınacaktır.

Örneğimizin başında, fiyat dışı unsurların “olumlu” değerlendirileceği, yani ihale komisyonunca belirlenen parasal değerler toplamının, ilgili teklif fiyatlardan minha edileceğini belirtmiştik. Dolayısıyla, 1.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 900.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği fiyat dışı unsur ve ağırlık katsayılarının değerlendirilmeye alınması nedeniyle sonuç itibariyle teklif fiyatı 500.-YTL’ye düşmüştür. Buna karşılık 2.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 920.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği fiyat dışı unsurlar ve ağırlık katsayıları nedeniyle sonuç itibariyle teklif fiyatı 482.-YTL’ye düşmüştür.

Görüleceği üzere ilk teklifler açısından karşılaştırıldığında; 1.istekli (900.-YTL), 2.istekliye (920.-YTL) nazaran daha düşük fiyat teklif etmiş olmasına rağmen, fiyat dışı unsurların da dikkate alınmasıyla, 2.isteklinin teklif fiyatı diğer istekliye nazaran daha düşük seviyeye gelmiştir ve en avantajlı teklif olarak belirlenmek durumundadır.

ÖRNEK 2: İsteklilerin elde ettiği fiyat dışı unsurun parasal değerinin “olumsuz” değerlendirileceği uygulama (fiyata ilave yapma):

Bu örnekte, fiyat dışı unsurların idare açısından olumsuzluk yani dezavantaj oluşturduğu varsayılmaktadır. İsteklinin fiyat dışı unsurlarının ihale komisyonunca uygun bulunan parasal değeri olumsuz bir değer olarak dikkate alınacak ise (örneğin, teklif edilen mal, maliyet etkinliği sağlamıyor ise), isteklilerin fiyat dışı unsurlarının parasal değerleri toplamları, kendi fiyat tekliflerine ilave edilecektir. Dolayısıyla verilen teklif fiyatından daha yüksek bir teklife ulaşılacaktır:

Toplam değerler açısından tabloyu incelediğimizde tekliflerin fiyat dışı unsurlarının toplam değeri olarak; 1.isteklinin 100.-YTL, 2. isteklinin ise 250.-YTL brüt değer elde ettiğini görmekteyiz. Örneğimizin başında, fiyat dışı unsurların “olumsuz” değerlendirileceği, yani ihale komisyonunca belirlenen parasal değerler toplamının, ilgili teklif fiyatlara ilave edileceğini belirtmiştik. Dolayısıyla, 1.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 1.050.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 100.-YTL değerindeki olumsuz fiyat dışı unsur ve ağırlık katsayılarının dikkate uygulanması nedeniyle teklif fiyatı 670.-YTL’ye düşmüştür. Buna karşılık 2.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 1.000.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 250.-YTL değerindeki olumsuz fiyat dışı unsur nedeniyle teklif fiyatı 700-YTL’ye düşmüştür.

Görüleceği üzere ilk teklifler açısından karşılaştırıldığında; 1.istekli (1.050.-YTL), 2.istekliye (1.000.-YTL) nazaran daha yüksek fiyat teklif etmiş olmasına rağmen, fiyat dışı unsurların da dikkate alınmasıyla, 1.isteklinin teklif fiyatı diğer istekliye nazaran daha düşük seviyede kamıştır ve en avantajlı teklif olarak belirlenmek durumundadır.

2- Nispi ağırlık olarak belirlenenfiyat dışı unsurlar:

Varsayım: Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesinde ihale konusu mal için idari şartnamede aşağıdaki 3 adet fiyat dışı unsur ve karşılarındaki nispi ağırlıklar belirlenmiştir (tanımlamıştır):

Tablodan da anlaşılacağı üzere, her bir nispi ağırlık belli bir üst limit olarak belirlenmiştir. Tıpkı yukarıdaki parasal değerle ilgili örneklerde olduğu gibi, söz konusu unsurların toplam değeri, işin niteliğine göre, olumlu bir değer olduğu gibi olumsuz bir değer olarak da belirlenebilecektir. Bu durum aşağıdaki iki örnekle açıklanmıştır:

ÖRNEK 1: İsteklilerin elde ettiği fiyat dışı unsurun nıspi ağırlığının “olumlu” değerlendirileceği uygulama (fiyattan indirim yapma):

İsteklinin fiyat dışı unsurlarının ihale komisyonunca uygun bulunan nispi ağırlığı olumlu bir değer olarak dikkate alınacak ise (örneğin, teklif edilen mal, maliyet etkinliği sağlıyor ise), isteklilerin fiyat dışı unsurlarının nispi ağırlıkları toplamları, kendi fiyat tekliflerinden minha edilecektir. Dolayısıyla verilen teklif fiyatından daha düşük bir teklife ulaşılacaktır:

Yukarıdaki örnekte, “İşletme Ve Bakım Maliyeti” fiyat dışı unsuru açısından ihale komisyonunca; 1.istekli için %5, 2.istekli için de %5 değer belirlenmiştir. Bu değerlerin parasal karşılığı (F.D.U.Tutarı), isteklinin teklif fiyatı ile çarpılarak hesaplanması gerekecektir ki, iki istekli için sırasıyla 47.-YTL ve 45.-YTL olarak ortaya çıkmaktadır. “Maliyet Etkinliği” fiyat dışı unsuru açısından; 1.istekli için %5, 2.istekli için ise %3 değer belirlenmiştir. Bunların F.D.U. Tutarı ise, 47.-YTL ve 27.-YTL’dir. Görüleceği üzere ikinci unsur açısından 1.istekli, limite eşit bir nispi ağırlık elde etmiştir. “Verimlilik” fiyat dışı unsuru açısından da iki istekli tablodaki limit altı değerleri elde etmiştir.

Toplam değerler açısından tabloyu incelediğimizde tekliflerin fiyat dışı unsurlarının toplam değeri olarak; 1.isteklinin 235.-YTL, 2.isteklinin ise 117.-YTL olumlu değer elde ettiğini görmekteyiz. Örneğimizin başında, fiyat dışı unsurların “olumlu” değerlendirileceği, yani ihale komisyonunca belirlenen nispi ağırlıklar toplamının, ilgili teklif fiyatlardan minha edileceğini belirtmiştik. Dolayısıyla, 1.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 940.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 235.-YTL değerindeki fiyat dışı unsur ve ağırlık katsayılarının dikkate alınması nedeniyle teklif fiyatı 470.-YTL’ye düşmüştür. Buna karşılık 2.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 900.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 117.-YTL değerindeki fiyat dışı unsur nedeniyle teklif fiyatı 493.-YTL’ye düşmüştür.

Görüleceği üzere ilk teklifler açısından karşılaştırıldığında; 1.istekli (940.-YTL), 2.istekliye (900.-YTL) nazaran daha yüksek fiyat teklif etmiş olmasına rağmen, fiyat dışı unsurların da dikkate alınmasıyla, 1.isteklinin teklif fiyatı diğer istekliye nazaran daha düşük seviyeye gelmiştir ve en avantajlı teklif olarak belirlenmek durumundadır.

ÖRNEK 2: İsteklilerin elde ettiği fiyat dışı unsurun nispi ağırlıklarının “olumsuz” değerlendirileceği uygulama (fiyata ilave yapma):

Bu örnekte, fiyat dışı unsurların idare açısından olumsuzluk yani dezavantaj oluşturduğu varsayılmaktadır. İsteklinin fiyat dışı unsurlarının ihale komisyonunca uygun bulunan nispi ağırlığı olumsuz bir değer olarak dikkate alınacak ise (örneğin, teklif edilen mal, maliyet etkinliği sağlamıyor ise), isteklilerin fiyat dışı unsurlarının nispi ağırlıkları toplamları, kendi fiyat tekliflerine ilave edilecektir. Dolayısıyla verilen teklif fiyatından daha yüksek bir teklife ulaşılacaktır:

Toplam değerler açısından tabloyu incelediğimizde tekliflerin fiyat dışı unsurlarının toplam değeri olarak; 1.isteklinin 188.-YTL, 2. isteklinin ise 297.-YTL olumsuz değer elde ettiğini görmekteyiz. Örneğimizin başında, fiyat dışı unsurların “olumsuz” değerlendirileceği, yani ihale komisyonunca belirlenen nispi ağırlıklar toplamının, ilgili teklif fiyatlara ilave edileceğini belirtmiştik. Dolayısıyla, 1.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 940.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 188.-YTL değerindeki olumsuz fiyat dışı unsur ve ağırlık katsayılarının uygulanması nedeniyle teklif fiyatı 640.-YTL’ye dönüşmüştür. Buna karşılık 2.isteklinin teklif mektubundaki fiyatı 900.-YTL olmasına karşılık, elde ettiği brüt 297.-YTL değerindeki olumsuz fiyat dışı unsur nedeniyle teklif fiyatı 659-YTL’ye dönüşmüştür.

FİYATLARIN EŞİT OLMASI HALİNDE UYGULANACAK FİYAT DIŞI UNSURLAR

Kanunun 40 ıncı maddesinin dördüncü fıkrasında, en düşük fiyatın ekonomik açıdan en avantajlı teklif olarak değerlendirildiği ihalelerde, birden fazla istekli tarafından aynı fiyatın teklif edildiği ve bunların da ekonomik açıdan en avantajlı teklif olduğu anlaşıldığı takdirde, ikinci fıkrada belirtilen fiyat dışındaki unsurlar dikkate alınmak suretiyle ekonomik açıdan en avantajlı teklif belirlenerek ihalenin sonuçlandırılacağı hükme bağlanmıştır.

Dolayısıyla, ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesinde fiyat dışı unsurların dikkate alınmayacağı (yani sadece en düşük fiyatın değerlendirileceği) ihalelerde, idarelerce yine de en az 1 adet fiyat dışı unsurun, yukarıdaki esaslar çerçevesinde belirlenmesi ve idari şartnamede açıklanması gerekmektedir. Ancak tekrar edecek olursak, bu unsur, en avantajlı teklifin belirlenmesinde değil, sadece birden fazla istekli tarafından aynı -en düşük- fiyatın teklif edildiği ihalelerde, ihalenin hangi istekli üzerinde bırakılacağını tespit etmek amacıyla kullanılabilecektir. Fiyatların eşit çıkmaması halinde bu unsur dikkate alınmayacaktır.

FİYAT DIŞI UNSURLARIN DİKKATE ALINDIĞI TEKLİFLERİN SÖZLEŞMEYE YANSIMASI

Yukarıdaki esaslar çerçevesinde fiyat dışı unsur kullanılarak en avantajlı teklifin belirlendiği ihalelerde, ortaya çıkan yeni fiyat değil, isteklinin sunmuş olduğu teklif fiyat sözleşmeye yansıyacaktır. Örneğin, yukarıdaki son örnekte, ihaleyi kazanan (A) isteklisinin fiyat dışı unsurların uygulanması sonucu bulunan fiktif teklif bedeli: 640.-YTL olmasına karşılık, kendisinin teklif ettiği: 940.-YTL üzerinden sözleşme imzalanacaktır.

SONUÇ:

Bu çalışmada 4734 sayılı Kanunla ihale sistemimize ilk defa kazandırılan fiyat dışı unsurlar ile bunların uygulanışına ilişkin örnekli açıklamalar yapılmaya çalışılmıştır. 2886 sayılı Kanundaki “en uygun teklif” esasında, fiyat dışı diğer unsurların dikkate alınıp alınmayacağının, ihale dokümanında veya ilanda bildirilmesi zorunluluğu bulunmamakta idi. Dolayısıyla idareler gerekli gördükleri her durumda, fiyat dışı bir takım unsurları da dikkate alarak en ucuz olmayan teklif üzerinde ihaleyi bırakabiliyor idi. Ancak bu yöntemin değerlendirmede kullanılıp kullanılmayacağı ve hangi fiyat dışı unsurların, hangi şekilde dikkate alınacağı önceden ilan edilmediği için, istekliler açısından tam bir belirsizlik durumu hakim idi. Oysa 4734 sayılı Kanunda, bu yöntemin uygulanabilmesi için, ilanda ve ihale dokümanında bu durumun açıklanarak, isteklilerin önceden bilgilendirilmesi ve belirlenen bu esaslara uyulması zorunluluğu getirilmiştir. Dolayısıyla 4734 sayılı Kanun bu açıdan 2886 sayılı Kanuna nazaran daha şeffaf, eşitlikçi ve objektif bir düzenleme getirmiştir.

(*) Güncel Mevzuat Dergisi'nden (Yıl 2, Sayı 14, Temmuz 2007) alınmıştır.